صبح وطن- شهاب ربیعی- در حالی که صنایع استان همچنان از آب شیرین استفاده میکنند، فاضلاب صنعتی و خانگی بدون تصفیه وارد شبکههای آبیاری شده و بیش از ۱۵۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی قزوین را در معرض آلودگی قرار داده است؛ وضعیتی که بنا بر هشدار کارشناسان، امنیت غذایی را با تهدید جدی روبهرو کرده است.
بوی تند و نامطبوعی که هنگام قدمزدن در حاشیه برخی اراضی کشاورزی استان به مشام میرسد، تنها نشانهای از بحرانی عمیقتر است؛ بحرانی که با ورود فاضلابهای صنعتی، شهری و خانگی به شبکههای آبیاری، سلامت خاک و محصولات را بهطور مستقیم تهدید میکند.
بر اساس اعلام جهاد کشاورزی قزوین، بیش از ۱۵۰۰ هکتار از اراضی استان در معرض ورود پساب آلوده قرار دارند و حدود ۷۰۰ هکتار از اراضی شهرستان البرز بهطور مستقیم با آبهای نامتعارف در تماس هستند؛ اراضی که محصولات تازهخور آنها در دستهبندی کاملاً پرخطر قرار گرفتهاند.
یک کشاورز از شهر اقبالیه به خبرنگار ما میگوید: فاضلاب شهری و خانگی بدون هیچ تصفیهای وارد کانالهای آبیاری میشود و کشاورزان چارهای جز استفاده از آن ندارند. با این حال، دادههای رسمی نشان میدهد بخش قابلتوجهی از آلودگیها ریشه در پساب واحدهای صنعتی و ضعف در تصفیهخانهها دارد.
سید اسدالله هاشمی مدیرکل محیطزیست قزوین در این باره میگوید: در پایشهای اخیر، ۳۵ خروجی پساب واحدهای صنعتی آلوده تشخیص داده شد و نیمی از ۷۰ نمونهبرداری هدفمند با استانداردهای محیطزیست مطابقت نداشتند.
آسیبهای تصفیهخانههای ناکارآمد و پساب صنعتی
از سوی دیگر، رعایتنشدن قوانین موجود یکی از دلایل تداوم استفاده از پساب است. فاطمه قاسمی رئیس گروه توسعه پایدار جهاد کشاورزی تأکید میکند: بر اساس ماده ۱۲ ضوابط فنی و ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، استفاده از پساب در اراضی زراعی تخلف است و هیچیک از تصفیهخانههای استان پساب مناسب برای کشاورزی تولید نمیکنند.
آمار ارائهشده از مناطق آلوده نیز گسترده است: شهر صنعتی البرز و شهرک های صنعتی کاسپین و شهرهای تاکستان، اقبالیه، شال، شریفآباد و چوبیندر طی سالهای اخیر گزارشهای متعدد آلودگی داشتهاند. ورود فاضلاب تصفیهنشده، ترکیب خاک را بهویژه از طریق فلزات سنگین تغییر میدهد؛ موضوعی که اثر مستقیم بر کیفیت محصولات دارد. قاسمی میگوید: در محصولات تازهخور، خطر آلودگی تقریباً صد درصد است. کامبیز بازرگان رئیس انجمن علوم خاک ایران نیز در همایش روز جهانی خاک در قزوین هشدار داده است: از ۱۸ میلیون هکتار اراضی کشاورزی کشور، سالانه هزاران هکتار به دلیل مدیریت نادرست از بین میرود و هر ساعت ۱.۲ هکتار خاک نابود میشود. در حالی که صنایع کشور سالانه سه میلیارد لیتر آب شیرین مصرف میکنند، برخی واحدهای صنعتی در قزوین همچنان از آب تازه استفاده کرده و پساب خود را بدون تصفیهی مناسب به اراضی کشاورزی رهاسازی میکنند؛ پارادوکسی که برخلاف سیاستهای برنامه هفتم توسعه است و بحران آب و سلامت را تشدید میکند.
ضرورت اقدام فوری برای جلوگیری از بحران امنیت غذایی
اگر این روند ادامه یابد، آلودگی خاک میتواند چرخه تولید غذا را مختل کرده و سلامت هزاران خانوار را تحت تأثیر قرار دهد. کارشناسان منابع طبیعی و آب معتقدند که تصفیه استاندارد پساب و استفاده از آن بهعنوان منبع پایدار برای صنایع، فضای سبز و حتی کشاورزی پس از تصفیه کامل، یکی از ضرورتهای فوری مدیریت بحران آب و خاک در کشور است. با این حال، تاکنون اقدام هماهنگ و کافی در این زمینه دیده نشده است. به گفته عیسی بزرگزاده سخنگوی صنعت آب کشور، صنایع کشور طبق قانون هفتم توسعه موظفاند آب مصرفی خود را از محل پساب تأمین کنند. اجرای کامل این قانون میتواند فشار بر منابع آب و خاک را کاهش دهد و از ورود فاضلاب به اراضی کشاورزی جلوگیری کند.
اما سوال اصلی اینجاست: مسوول استفاده از پسابهای نامتعارف در کشاورزی کیست و دستگاه قضا باید با کدام یک برخورد کند؛ کشاورزی که مجبور است از آبهای رهاشده در کانالهای آبیاری استفاده کند یا متولیانی که قانون هفتم توسعه نحوه استفاده از پسابها را نادیده گرفته و آبهای ناسالم را با آب کشاورزی ادغام میکنند؟
اکنون کارشناسان و کشاورزان یک مطالبه مشترک دارند: جلوگیری فوری از رهاسازی فاضلاب در کانالهای کشاورزی، الزام صنایع به تصفیه استاندارد پساب و نظارت سختگیرانه بر تصفیهخانهها. بدون اقدام سریع، تهدیدی که امروز در حاشیه مزارع به چشم میآید، میتواند فردا به بحران گستردهی امنیت غذایی در استان و کشور تبدیل شود.