صبح وطن- شهاب ربیعی- در قزوین بحران جمعیت نه با یک حادثه ناگهانی، بلکه با تغییر آرام چند عدد آغاز شده است؛ عددهایی که پشت ظاهر ساده خود، آینده یک استان را روایت میکنند. کاهش تولدها، افزایش سن ازدواج، فاصله طولانیتر میان ازدواج و تولد نخستین فرزند، کاهش نرخ باروری و رشد جمعیتی که به مرز توقف نزدیک شده است.
امروز آمارهای رسمی نشان میدهد قزوین در مسیری قرار گرفته که اگر برای آن چارهاندیشی نشود، در سالهای آینده با چهرهای متفاوت از جمعیت خود روبهرو خواهد شد؛ استانی با سالمندان بیشتر، نیروی جوان کمتر و فشار مضاعف بر اقتصاد، سلامت و ساختار اجتماعی.
بحران جمعیت؛ عددهایی که آینده را روایت میکنند
گاهی یک عدد، بیش از صدها جمله درباره وضعیت یک جامعه حرف میزند. در میان انبوه آمارهای اقتصادی و اجتماعی، شاید کمتر عددی به اندازه شاخصهای جمعیتی بتواند آینده یک منطقه را پیشبینی کند. تعداد ازدواجها، سن تشکیل خانواده، تعداد تولدها، نرخ باروری و نسبت سالمندان به جمعیت فعال، همه قطعات یک پازل بزرگ هستند که کنار هم تصویر فردای جامعه را نشان میدهند.
در قزوین، این پازل در سالهای اخیر آرامآرام تغییر کرده است؛ تعداد تولدها کاهش یافته، خانوادهها دیرتر تشکیل میشوند، فاصله ازدواج تا فرزندآوری افزایش پیدا کرده و سهم جمعیت استان از کل کشور کاهش یافته است. میثم جهانبخشی، معاون آمار جمعیتی ادارهکل ثبت احوال استان قزوین، با اشاره به تغییرات ساختاری جمعیت استان میگوید: نسبت جمعیت قزوین به کل کشور در طول دههها کاهش یافته است. در سال ۱۳۵۵ سهم استان از جمعیت کشور حدود ۱.۶ درصد بود که اکنون به حدود ۱.۳ درصد رسیده است. این کاهش شاید در نگاه اول کوچک به نظر برسد، اما در علم جمعیتشناسی همین تغییرات تدریجی میتواند نشانه تغییر مسیر یک منطقه باشد؛ تغییری که آثار اصلی آن معمولاً سالها بعد آشکار میشود.
وقتی گهوارهها آرامتر میشوند
جمعیت یک استان فقط با تعداد ساکنان امروز آن سنجیده نمیشود؛ مهمتر از تعداد، ساختار سنی و توان جایگزینی نسلهاست. آمارهای رسمی نشان میدهد قزوین با کاهش جدی نرخ ولادت مواجه است. جهانبخشی با اشاره به روند تاریخی تولدها در استان میگوید. نرخ ولادت استان قزوین از سال ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴ کاهش چشمگیری داشته است. در سال ۱۳۵۵ به ازای هر هزار نفر جمعیت حدود ۴۵ نوزاد متولد میشد، اما در هشتماهه سال گذشته این عدد به حدود ۹ نوزاد رسیده است. این فاصله میان گذشته و امروز، تنها کاهش یک شاخص آماری نیست؛ بلکه نشان میدهد الگوی خانواده در جامعه تغییر کرده است. در گذشته، خانوادههای پرجمعیت بخش مهمی از ساختار اجتماعی ایران بودند، اما امروز تصمیم برای داشتن فرزند، تحت تأثیر مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قرار گرفته اس.
ستاره علیخانی سرپرست ادارهکل ثبت احوال قزوین نیز در تازهترین آمارهای جمعیتی اعلام کرده است که در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ تعداد ولادتهای ثبتشده استان ۲ هزار و ۷۶۶ مورد بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۸.۵ درصد کاهش نشان میدهد. این کاهش در شرایطی رخ داده که حتی افزایش نسبی ازدواجها نیز نتوانسته مسیر تولدها را تغییر دهد.
ازدواج دیرتر؛ فرزندآوری دیرتر
یکی از مهمترین حلقههای زنجیره کاهش جمعیت، افزایش سن ازدواج است. علیرضا افسری مدیرکل اسبق ثبت احوال استان قزوین با اشاره به این روند میگوید: میانگین سن ازدواج بار اول برای مردان به ۲۸.۷ سال و برای زنان به بیش از ۲۴ سال رسیده است. افزایش سن ازدواج به معنای کوتاهتر شدن فرصت فرزندآوری نیز هست؛ موضوعی که بهویژه برای خانوادههایی که قصد داشتن چند فرزند دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بررسی آمارها نشان میدهد روند ازدواج در قزوین پس از یک دوره رشد، وارد مرحله کاهش شده است. افسری درباره این روند میگوید: تعداد ازدواجها در دهههای مختلف افزایش داشته و در سال ۱۳۹۱ به بیشترین میزان خود یعنی ۱۴ هزار و ۸۰۹ مورد رسیده است، اما از آن سال به بعد روند ازدواج بهصورت مستمر کاهشی شده است. وی ادامه میدهد. در هشتماهه نخست سال ۱۴۰۴ تنها چهار هزار و ۴۳۵ ازدواج در استان ثبت شده و پیشبینی میشود این رقم تا پایان سال به کمتر از هفت هزار مورد برسد.
پنج سال فاصله تا تولد نخستین فرزند حتی برای کسانی که ازدواج میکنند، فرزندآوری دیگر مانند گذشته بلافاصله پس از تشکیل زندگی مشترک اتفاق نمیافتد. معاون آمار جمعیتی ثبت احوال قزوین میگوید: فاصله زمانی بین ازدواج و تولد فرزند اول در سال ۱۴۰۰، ۴.۷ سال بوده و در هشتماهه سال ۱۴۰۴ به پنج سال رسیده است. این افزایش فاصله، یکی از مهمترین نشانههای تغییر رفتار جمعیتی خانوادههاست.
به گفته کارشناسان، هرچه سن والدین در زمان تولد فرزند اول افزایش یابد، احتمال داشتن فرزندان بعدی نیز کاهش پیدا میکند؛ چراکه محدودیتهای زیستی، اقتصادی و اجتماعی بیشتر میشود. به همین دلیل است که کاهش فرزندآوری تنها نتیجه کاهش ازدواج نیست؛ بلکه حتی در میان خانوادههای متأهل نیز الگوی تصمیمگیری درباره تعداد فرزندان تغییر کرده است.
قزوین و هشدار رشد جمعیتی چهار نفر در هزار نفر
شاید مهمترین هشدار جمعیتی استان را بتوان در یک جمله خلاصه کرد: قزوین سالانه به ازای هر هزار نفر فقط چهار نفر افزایش جمعیت دارد. ناهید یزدی، معاون فنی مراکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی قزوین، با اشاره به این موضوع میگوید: سالانه به ازای هر هزار نفر تنها چهار نفر به جمعیت اضافه میشود و این یعنی قزوینیها حتی جانشین نسل خود را هم متولد نمیکنند.
وی درباره وضعیت نرخ باروری استان توضیح میدهد: هدف ما رسیدن به نرخ باروری ۲.۵ است، اما در حال حاضر نرخ باروری کشور ۱.۶۵ و استان قزوین ۱.۲۴ است. این عدد به این معناست که نسل جدید، از نظر تعداد، توان جایگزینی کامل نسل قبل را ندارد. ادامه این روند میتواند به کاهش جمعیت فعال، افزایش نسبت سالمندان و ایجاد فشار بیشتر بر نسلهای آینده منجر شود.
جهانبخشی معاون آمار جمعیتی ادارهکل ثبت احوال استان قزوین درباره این روند هشدار میدهد: متولدین دهه ۶۰ که اکنون بخش بزرگی از جمعیت استان را تشکیل میدهند، تا سال ۱۴۱۵ وارد سن سالمندی خواهند شد و قزوین جزو استانهای پیر کشور خواهد شد.
این جمله، تصویری از آیندهای نهچندان دور ارائه میدهد؛ آیندهای که در آن بخش قابل توجهی از جمعیت امروز استان، از چرخه فعالیت اقتصادی خارج شده و نیازمند خدمات گستردهتر درمانی و حمایتی خواهد بود. جهانبخشی درباره پیامدهای این تغییر ساختاری میگوید: افزایش جمعیت بازنشستگان، نیاز بیشتر به خدمات پزشکی و فشار بر نسل جوان از تبعات این روند است. به بیان دیگر، مسئله فقط افزایش تعداد سالمندان نیست؛ مسئله نسبت میان سالمندان و جمعیت فعال است. هرچه تعداد افراد شاغل و جوان کمتر شود، تأمین هزینههای اقتصادی و اجتماعی جامعه دشوارتر خواهد شد.
سالمندی آرام، اما پرهزینه
براساس آمارهای ارائهشده، نرخ سالمندی در استان قزوین به ۱۱.۹ درصد رسیده است؛ رقمی که نشان میدهد استان وارد مرحلهای شده که جمعیت سالمند سهم قابل توجهی از ساختار جمعیتی را تشکیل میدهد. ناهید یزدی، معاون فنی مراکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی قزوین، با اشاره به این وضعیت میگوید: کشور وارد دوره سالمندی شده است؛ نرخ سالمندی کشور ۱۱.۵ درصد و در استان قزوین ۱۱.۹ درصد است و این وضعیت میتواند آسیبهای اجتماعی و اقتصادی ایجاد کند. سالمندی البته به خودی خود یک تهدید نیست؛ افزایش امید به زندگی نشانه موفقیت نظام سلامت و بهبود شرایط زندگی است. مسئله زمانی ایجاد میشود که سالمندی با کاهش تولد و کاهش جمعیت جوان همراه شود. در چنین شرایطی، جامعه همزمان با افزایش نیازهای درمانی سالمندان، با کاهش نیروی انسانی جوان برای پاسخگویی به این نیازها روبهرو خواهد شد.
آیا حمایتها توان تغییر مسیر را دارند؟
در سالهای اخیر، برنامههای مختلفی برای حمایت از خانواده و جوانی جمعیت اجرا شده است؛ از آموزش زوجین گرفته تا حمایتهای حوزه سلامت.
ناهید یزدی معاون مراکز بهداشت استان قزوین درباره برنامههای آموزشی دانشگاه علوم پزشکی قزوین میگوید: برنامه هادیان زندگی برای بهورزان، پزشکان، مراقبین سلامت و ماماها اجرا میشود تا نسبت به بحران سالمندی و ضرورت افزایش نرخ باروری آموزش ببینند. او درباره آموزش زوجهای جوان نیز توضیح میدهد: کلاسهای آموزش هنگام ازدواج در شش شهرستان برگزار میشود و زوجین در چهار محور سلامت جنسی، مهارتهای زندگی، مهارت فرزندآوری و حقوق و اخلاق زوجین آموزش میبینند. همچنین طرح «آمایش امید» با هدف افزایش نرخ باروری و شناسایی ظرفیتهای فرزندآوری اجرا شده است.
به گفته یزدی: در این طرح وضعیت زنان ۱۰ تا ۵۴ سال بررسی میشود؛ اگر زنی یک فرزند داشته باشد، امکان فرزند دوم در او وجود داشته باشد یا در آستانه ناباروری باشد، باید مورد حمایت قرار گیرد. کاهش طلاق؛ نشانه مثبت اما ناکافی در میان انبوه آمارهای نگرانکننده، برخی شاخصها نشانههای امیدوارکنندهای نیز دارند. براساس آخرین آمار ثبت احوال، در سهماهه نخست سال ۱۴۰۵ تعداد ازدواجهای ثبتشده در استان قزوین نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵.۲ درصد افزایش یافته است. همچنین طلاق با کاهش ۲۶.۶ درصدی مواجه شده است. اما کارشناسان معتقدند کاهش طلاق یا افزایش مقطعی ازدواج، زمانی میتواند اثر واقعی خود را بر آینده جمعیتی نشان دهد که به افزایش تولد منجر شود. زیرا هدف اصلی سیاستهای جمعیتی، صرفاً افزایش ازدواج نیست؛ بلکه شکلگیری خانواده پایدار و امکان فرزندآوری در شرایط مناسب است.
اقتصاد؛ تنها قطعه این پازل نیست
یکی از مهمترین پرسشها این است که چرا خانوادهها کمتر فرزند میآورند؟ پاسخ سادهای برای این پرسش وجود ندارد. برخی شرایط اقتصادی، هزینههای بالای مسکن، نگرانی درباره آینده شغلی و کاهش قدرت خرید را از عوامل مؤثر میدانند. بدون تردید، امنیت اقتصادی یکی از پایههای مهم تصمیم خانوادهها برای فرزندآوری است، اما آمارها نشان میدهد موضوع تنها به اقتصاد محدود نمیشود. میثم جهانبخشی، معاون آمار جمعیتی ثبت احوال قزوین، درباره این موضوع تأکید میکند: نمیتوان تنها یک عامل مانند وضعیت اقتصادی یا سطح درآمد را مسئول کاهش جمعیت دانست. به گفته او: نگرشهای فرهنگی و مذهبی، سبک زندگی و حتی موقعیت جغرافیایی نیز در تصمیم خانوادهها برای فرزندآوری نقش دارند. این یعنی برای حل مسئله جمعیت، نمیتوان تنها یک نسخه اقتصادی ارائه کرد؛ بلکه باید مجموعهای از موانع و دغدغههای خانوادهها همزمان مورد توجه قرار گیرد.
مسکن، اشتغال و امنیت آینده؛ سه دغدغه خانوادهها یکی از مهمترین عوامل اثرگذار بر تصمیم جوانان برای ازدواج و فرزندآوری، احساس ثبات نسبت به آینده است. زوج جوانی که با دغدغه اشتغال، هزینه مسکن، آینده تحصیلی فرزندان و تأمین نیازهای زندگی روبهروست، طبیعی است که تصمیم برای داشتن فرزند را با احتیاط بیشتری اتخاذ کند. به همین دلیل، سیاست جمعیتی بدون توجه به سیاستهای اقتصادی و اجتماعی، نمیتواند نتیجه مطلوب داشته باشد. افزایش تسهیلات ازدواج، حمایت از اشتغال جوانان، تسهیل دسترسی به مسکن، توسعه خدمات مراقبت از مادران و کودکان و کاهش نگرانیهای خانوادهها، از جمله اقداماتی است که میتواند فضای تصمیمگیری برای فرزندآوری را تغییر دهد.
آینده بازار کار؛ وقتی جوانان کمتر میشوند یکی از مهمترین پیامدهای کاهش جمعیت، تأثیر آن بر بازار کار است. جامعهای که امروز کودک کمتری دارد، چند سال بعد با کاهش ورود جوانان به دانشگاهها، بازار کار و فعالیتهای اقتصادی مواجه خواهد شد. کاهش نیروی انسانی جوان میتواند بر تولید، نوآوری، کارآفرینی و رشد اقتصادی اثر بگذارد.
قزوین به عنوان استانی صنعتی و کشاورزی، بیش از بسیاری از مناطق دیگر به نیروی انسانی فعال نیاز دارد. استمرار روند کاهش جمعیت جوان میتواند در آینده، یکی از چالشهای مهم بخشهای اقتصادی استان باشد. در مقابل، افزایش جمعیت سالمند نیز نیازمند توسعه زیرساختهای درمانی، مراقبتی و خدمات اجتماعی خواهد بود.
قزوین امروز با یک بحران خاموش اما عمیق روبهروست؛ بحرانی که نه با تعطیلی کارخانهها خود را نشان میدهد، نه با کمبود منابع طبیعی، بلکه در کاهش آرام تعداد تولدها و تغییر ساختار سنی جامعه نمایان میشود. کاهش موالید، افزایش سن ازدواج، کاهش نرخ باروری و افزایش سالمندی، حلقههای زنجیری هستند که اگر یکی پس از دیگری تقویت شوند، آینده جمعیتی استان را با چالشهای جدی مواجه خواهند کرد. آمارها به زبان ساده میگویند: قزوین کمتر از گذشته کودک متولد میکند و سریعتر به سمت سالمندی میرود. اما همین آمارها یک پیام دیگر هم دارند؛ هنوز فرصت تصمیمگیری وجود دارد. جمعیت، حاصل تصمیمهای امروز جامعه است. اگر خانوادهها امروز احساس امنیت، حمایت و امید بیشتری داشته باشند، میتوان انتظار داشت مسیر آینده تغییر کند. بحران جمعیت، بحران یک روز و یک سال نیست؛ نتیجه روندهایی است که طی سالها شکل گرفتهاند. بنابراین اصلاح آن نیز نیازمند نگاهی بلندمدت است. قزوین در نقطهای ایستاده که انتخاب مسیر آینده به تصمیمهای امروز وابسته است؛ اینکه آیا استان به سمت جامعهای متعادل با حضور نسلهای مختلف حرکت خواهد کرد یا اینکه چند دهه بعد، سالمندی به مهمترین چالش توسعه آن تبدیل خواهد شد. در نهایت، آنچه آمارها فریاد میزنند این است: کاهش جمعیت آرام اتفاق میافتد، اما هزینههای آن روزی بسیار بلند شنیده خواهد شد.